0’dan 5 Çıksa Kaç Kalır? Veriler ve Gerçek İnsan Hikâyeleriyle Bir Hesap
Geçen gün arkadaşım Ahmet’le bir kafede otururken, “0’dan 5 çıksa kaç kalır?” diye bir soru sordu. İlk başta garip geldi tabii. Hani ne alaka, matematiksel bir şey mi? Ama Ahmet hemen açıklamaya başladı: “Mesela, 0’dan 5’e kadar puanlama yaptık, bu durumda tam olarak ne kaldı?” diye soruyordu. Herkesin kafasında farklı bir “0’dan 5’e” yorumu olabilir ama bu soru bana hemen verilerle ilgili düşüncelerimi hatırlattı. Yani verilerle, hesaplamalarla, oranlarla ilgili bir şey. Peki, gerçekten de 0’dan 5’e kadar bir sistemde hangi veriler kalır, hangisi kaybolur? Gelin, biraz daha derine inelim.
Veri ve Duygular: 0’dan 5’e Kadar Ne Anlama Geliyor?
Öncelikle, “0’dan 5’e” bir sistemde ölçüm yaparken, gerçekten neyi ölçtüğümüzü anlamamız önemli. Bu tür sistemler genellikle bir tür değerlendirme mekanizmasıdır. Okulda aldığımız sınav puanları, iş yerinde performans değerlendirmeleri ya da bir ürün ya da hizmet hakkında yapılan anketlerde sıkça karşılaştığımız bir puanlama şekli değil mi? 0 en düşük, 5 ise en yüksek puanı temsil eder. Bu durumda, “kaç kalır?” sorusunun cevabı, tamamen ölçümün doğruluğuna, kriterlerin nasıl belirlendiğine ve aslında bizim o puanları nasıl algıladığımıza bağlı.
Benim için 0’dan 5’e kadar puanlama yapmak, bir tür “kendi değerlendirmemi yapma” süreci gibi. Mesela, üniversite yıllarındaki final sınavlarında aldığım puanları hatırlıyorum. Hani o dönem 0’dan 5’e kadar bir not skalası olsa, belki de kendimi 2 ya da 3 arasında bir yerde görürdüm. Çünkü hem çalışmış hem de “yapabilirim” diyordum ama, sınav sonuçları her zaman istediklerimi yansıtmıyordu. Sonuçta, gerçek puan her zaman beklediğim gibi çıkmıyordu. Bu, verinin ne kadar keskin ve objektif olduğunun da bir göstergesi olabilir, değil mi?
Veriler ve İnsan Hikâyeleri: 0’dan 5 Çıksa Ne Kalır?
Bir de verilerin sadece sayılarla değil, gerçek insanlar ve hayatlar üzerinden nasıl şekillendiğini düşünmemiz gerek. Geçenlerde bir iş arkadaşım, “Yıl sonu performans değerlendirmesini nasıl buldunuz?” diye sormuştu. Bizim departmanda her yıl sonunda, herkese 0’dan 5’e kadar puanlar verilir ve performansın nasıl gittiği değerlendirilir. Hangi projelerde başarılı olundu, hangi projelerde daha fazla çaba sarf edilmesi gerekirdi, hepsi bu puanlara yansır. Ama bazen işler daha karmaşık hale gelir. Örneğin, birinin iyi bir performans göstermesi yalnızca yaptığı işin kalitesiyle değil, aynı zamanda ekibe kattığı enerjiyle, ekip içindeki iletişimiyle de alakalıdır.
Bir örnek vereyim: Aylin, bizim ekibin en enerjik üyesiydi. Herkesin yanında olmayı, işleri hızlıca organize etmeyi çok severdi. Yani, bazen yaptığı işlerden çok, ekibe sağladığı katkılarla fark yaratıyordu. Ama performans değerlendirmesinde, bu katkıların ne kadar ölçülebildiği hep bir soru işareti oluyordu. Yani, 0’dan 5’e kadar olan bir değerlendirmede, Aylin’in enerjisi ve takıma sağladığı moral, puanlamada genellikle göz ardı ediliyordu. İşte bu yüzden, “0’dan 5 çıksa kaç kalır?” sorusu, bazen tam olarak objektif bir cevap alamadığımızı gösteriyor.
Bu noktada, verilerin sadece sayılardan ibaret olmadığını, aynı zamanda insanların duygusal ve sosyal faktörlerinin de bir değerlendirme kriteri haline geldiğini kabul etmek lazım. İşte bu yüzden “0’dan 5’e” yaklaşımı bazen yanıltıcı olabilir. O kadar çok değişken var ki, tek bir sayı her şeyi anlatamaz.
İstatistiklerle Gerçek: 0’dan 5’e Yansıyan Toplumsal Durumlar
Biraz daha geniş bir perspektife bakarsak, bu tür değerlendirmeler aslında toplumun çeşitli katmanlarında da farklı sonuçlar doğurabiliyor. Ekonomi eğitimi aldım, ama aynı zamanda sosyal bilimlere de meraklıyım. Bu yüzden, verilerin toplumda nasıl şekillendiğine dair düşünmek benim için oldukça ilginç. Örneğin, Türkiye’deki eğitim sistemine bakalım. Öğrenciler, okullarda genellikle 0’dan 5’e kadar bir puanlama sistemiyle değerlendirilir. Ancak, eğitimdeki başarı yalnızca test sonuçlarıyla ölçülmemeli, çünkü her öğrenci aynı fırsatlarla başlamaz. Bir öğrenci özel ders alabilir, başka bir öğrenci okul dışında ek kaynaklara erişebilir. Bu durumda, aynı puanlar farklı anlamlar taşıyabilir.
2020’de yapılan bir araştırmaya göre, Türkiye’de gençlerin yalnızca %20’si eğitimde “çok iyi” olarak değerlendiriliyor. Diğer %80’lik kısım ise genellikle “orta” ya da “düşük” seviyede puanlar alıyor. Ama bu noktada “0’dan 5’e” sisteminin yeterli olup olmadığı sorgulanabilir. Toplumdaki eşitsizlikler, sadece puanlama sistemine yansımaz, aynı zamanda kişinin fırsatları ve yaşam koşullarıyla doğrudan ilişkilidir. Yani, 0’dan 5’e kadar bir skalada kaç kalır, gerçekten çok sorulması gereken bir soru. Veriler, sadece sayılardan ibaret değildir. İnsan hikâyelerinin, fırsat eşitsizliklerinin, duyguların ve sosyal yapının da bu hesaplamada bir yeri vardır.
Sonuç: Veriler ve İnsan Hikâyeleri Arasında Bir Denge
Sonuç olarak, “0’dan 5 çıksa kaç kalır?” sorusunun cevabı, sadece sayılarla değil, hayatla ilgili bir sorgulama haline geliyor. Veriler, gerçekleri yansıtsa da, bazen o veriler, toplumdaki derin eşitsizlikleri ya da insan ruhunun karmaşıklığını tam olarak anlatamayabilir. Gerçek hayat, bazen bir puanlama sistemiyle anlatılamayacak kadar derindir. 0’dan 5’e kadar bir ölçüm yapmak, aslında daha geniş bir sorunun sadece bir parçası. O yüzden, verilerle bakarken, aynı zamanda insan hikâyelerini de unutmamak gerekiyor. Bu, belki de hayatın bize öğrettiği en büyük derslerden biri.